Vier duurzame kerken in Amsterdam

De Nicolaasbasiliek, de Jozefkerk, de Obrechtkerk en de Vredeskerk zijn vier kerken in Amsterdam van de Nicolaasparochie. Binnen het Ontzorgingsprogramma Verduurzaming Maatschappelijk Vastgoed van de provincie Noord-Holland heeft De Groene Grachten een duurzaamheidsonderzoek uitgevoerd. Hiermee weet de parochie precies waar de kansen liggen, in maatregelen en samenwerking, voor verduurzaming.

Kerken en pastorieën zijn geen gewone gebouwen. Hoge gewelven, dikke muren, monumentale status en heel uiteenlopend gebruik maken verduurzaming een boeiende puzzel. Voor vier kerkgebouwen is nu in kaart gebracht waar de kansen liggen. Wat blijkt: met de juiste aanpak is comfortabel én betaalbaar verwarmen ook in deze bijzondere panden binnen handbereik.

• Elk van de onderzochte kerken is bijzonder op zichzelf. De Nicolaasbasiliek aan de Prins Hendrikkade tegenover het Centraal Station is de enige basilica minor van Amsterdam. In 2025 werd de kerk door Paus Fransiscus verheven tot co-kathedraal voor de verering van Nicolaas. De hoofdkerk van het bisdom Haarlem-Amsterdam blijft de Kathedrale Basiliek van Sint-Bavo aan de Leidsevaart in Haarlem.
• De Jozefkerk, ook wel De Papegaai genoemd, is de grootste Amsterdamse schuilkerk die nog steeds in gebruik is. Deze neogotische kerk uit 1848 ligt verstopt achter de Kalverstraat waar dagelijks duizenden toeristen onwetend voorbijlopen. 
• De Obrechtkerk in Amsterdam-Zuid werd gebouwd tussen 1908 en 1911 naar een ontwerp van Jos Cuypers en Jan Stuyt. Het ontwerp is geïnspireerd op de Romaanse en Byzantijnse bouwkunst en bevat een foutje. Op de klok zijn de Romeinse cijfers 9 en 11 omgedraaid.  
• En de Vredeskerk in de Amsterdamse Pijp staat aan het gelijknamige plein. Gebouwd naar een ontwerp van Jos Bekkers, die toen slechts 31 jaar oud was. Bekkers hanteerde het motto "Allen zien op het altaar", destijds een trend binnen de katholieke gemeenschap, waardoor aan geen van de 1.500 zitplaatsen het zicht op het altaar wordt ontnomen door zuilen. 

Eerst goed kijken: waar gaat de energie eigenlijk naartoe?

Voordat er iets verduurzaamd kan worden, moest eerst duidelijk worden hóe de gebouwen precies gebruikt worden en waar hun energie naartoe gaat. Naast energiegegevens en bouwtekeningen zijn de gebouwen ook uitvoerig doorgelopen met adviseurs van De Groene Grachten, kosters en gebouwencommissie. Elk pand heeft zijn eigen mix van functies: de kerkzaal, de pastorie en vergader- en bijeenkomstzalen. Zonder inzicht in wat elke gebruiksfunctie afzonderlijk verbruikt, is het lastig om te bepalen waar de grootste winst te behalen valt. 

Daarom is als eerste stap geadviseerd om tussenmeters en monitoringsapparatuur te plaatsen. Zo wordt precies zichtbaar welke ruimte wat verbruikt, kunnen gebouwen onderling vergeleken worden en komen energieverslindende apparaten aan het licht. Ook de luchtvochtigheid in de kerkzalen, cruciaal voor het behoud van het orgel, wordt voortaan gevolgd, wat meteen waardevolle informatie oplevert over verwarming en ventilatie.

Van eenvoudige ingrepen tot slimme warmteoplossingen

Uit het onderzoek komt een gelaagd beeld naar voren: sommige maatregelen zijn overal toepasbaar, andere zijn juist toegesneden op de kerkzaal of de pastorie.

Voor alle gebouwen geldt dat er nog winst te halen valt uit het optimaliseren van het bestaande verwarmingssysteem. Denk aan radiatorfolie, het waterzijdig inregelen van radiatoren en het isoleren van cv-leidingen. Simpele maatregelen, met een direct effect. Daarnaast helpen ledverlichting en tochtwering rondom ramen en deuren om onnodig energieverlies tegen te gaan. Op daken die niet zichtbaar zijn vanaf de openbare ruimte liggen bovendien kansen voor zonnepanelen, zeker in combinatie met een warmtepomp.

In de kerkzalen ligt de uitdaging ergens anders: hier gaat het niet om continu verwarmen, maar om slim en gericht verwarmen. Isolatie van het gewelf met schapenwol beperkt warmteverlies, een tochtsluis of -gordijn bij de kerkdeur houdt de kou buiten, en plafondventilatoren duwen opgestegen warme lucht weer naar beneden. 

Passend bij het gebruik van de kerken is het idee van persoonsgerichte verwarming: draadloze elektrische warmtekussens, desnoods geïntegreerd in de kerkbanken, die bezoekers individueel warm houden, zonder de hele kerkzaal te hoeven stoken. Voor de Obrechtkerk biedt een lucht/lucht- of lucht/waterwarmtepomp ook een kans om helemaal aardgasvrij te verwarmen.

Wat levert dit concreet op?

Het effect van al deze maatregelen verschilt per type gebouw en dat is precies waarom maatwerk zo belangrijk is.

Voor de kerkzalen, die nu vaak niet verwarmd worden, is een klassieke terugverdientijd niet aan de orde. De winst zit hem vooral in comfort: dankzij persoonsgerichte verwarming en gewelfisolatie kunnen bezoekers straks aangenaam warm zitten, zonder de hoge kosten van het verwarmen van een volledige kerkruimte. Voor de Nicolaasbasiliek en de Papegaai, die relatief intensief gebruikt worden, zal dat effect het meest merkbaar zijn. 

En belangrijk: het hoeft niet allemaal in één keer. Een gefaseerde aanpak, gecombineerd met beschikbare subsidies, maakt verduurzaming ook op de lange termijn haalbaar. Voor de gebouwen waar grootschalige verduurzaming samenvalt met bijvoorbeeld een renovatie, kan de DUMAVA-regeling een krachtig instrument zijn om in één keer een grote stap te zetten.

Ook verduurzamen?

Het in stand houden van monumentale gebouwen is een verantwoordelijkheid die je niet alleen hoeft te dragen. Er zijn meerdere subsidies en programma’s om je hierin te ondersteunen. Het advies voor deze vier kerken werd gefinancierd door de provincie Noord-Holland. Ook benieuwd naar de mogelijkheden voor jouw gebouw? Neem contact op met De Groene Grachten en wij denken met je mee.